Perfectionisme bij kinderen begrijpen en hoe dit samen kan hangen met angst

In deze driedelige serie over de mentale gezondheid van kinderen leer je meer over perfectionisme, risico’s durven nemen en dagelijkse gewoontes om de emotionele veerkracht van kinderen te versterken, zodat je met vertrouwen kunt opvoeden en het welzijn van jouw kind kunt verbeteren.

Raakt jouw kind van streek als het kleine foutjes maakt? Of geeft je kind snel op als het iets nieuws probeert? Het kan zijn dat je kind tekenen van perfectionisme vertoont.

Perfectionistisch zijn lijkt in eerste instantie misschien niet zo erg. Als ouder of verzorger vraag je je misschien zelfs af: wat is er mis mee dat mijn kind hoge doelen stelt of zijn best probeert te doen?

Hoewel het hebben van hoge verwachtingen goed kan zijn, kan het leiden tot mentale en fysieke gezondheidsproblemen wanneer kinderen het gevoel hebben dat ze perfect moeten zijn. Onderzoek laat zien dat perfectionisme vaak samenhangt met angststoornissen bij kinderen en tieners¹. En als er niets aan wordt gedaan, dan houdt deze angst meestal aan tot in de volwassenheid².

Het goede nieuws is dat als je merkt dat jouw kind perfectionistisch gedrag laat zien, er heel veel manieren zijn waarop je kan helpen. Van het herkennen van de eerste signalen tot het normaliseren van fouten: ontdek hoe je jouw kind kunt helpen omgaan met perfectionisme.

Hoe kan je perfectionisme bij kinderen herkennen?

Perfectionisme is een eigenschap die zich in elke fase van de kindertijd of tienerjaren kan voordoen. Het kan worden veroorzaakt door genetische of omgevingsfactoren. De American Psychological Association beschrijft perfectionisme als volgt:

“De neiging om van anderen of van zichzelf een extreem hoog of zelfs foutloos prestatieniveau te eisen, dat verder gaat dan wat de situatie vereist. Het wordt in verband gebracht met depressie, angst, eetstoornissen en andere psychische problemen.”

Bij jonge kinderen kan dit eruitzien als het doorkrassen of verscheuren van hun tekeningen. Oudere kinderen vermijden misschien nieuwe dingen/situaties omdat ze bang zijn dat ze er niet goed in zijn. Andere tekenen van perfectionisme bij kinderen en tieners kunnen zijn:

• Onrealistische of extreem hoge verwachtingen van zichzelf hebben (zoals op school, in sport, muziek, dans of over hun lichaam)
• Van streek raken door kleine foutjes
• Zelfkritiek en negatieve gedachten over zichzelf (“Ik ben hopeloos, ik kan niets goed doen, ik ben niet goed/mooi/slim genoeg, ik ben een mislukkeling”)
• Zich voortdurend zorgen maken over hun prestaties
• Veel tijd besteden aan kleine of eenvoudige taken
• Angst om te falen
• Uitdagingen uit de weg gaan
• Snel opgeven of terughoudend zijn om nieuwe dingen te proberen
• Op zoek zijn naar bevestiging en geruststelling
• Vriendschapsproblemen, waaronder het vermijden van sociale situaties

Hoe je jouw kind kan helpen omgaan met perfectionisme

Je kind laten zien dat het oké is om fouten te maken en soms te falen, is één van de makkelijkste manieren waarop je kan helpen. Of het nu gaat om een peuter die zijn drankje morst, een kind dat een woord verkeerd uitspreekt of een tiener die zijn huiswerk vergeet te maken, hoe je reageert en wat je vervolgens zegt, kan een groot verschil maken.

• Tegen je peuter kan je bijvoorbeeld zeggen: “Oeps, laten we een doekje pakken en dit samen schoonmaken.”
• Tegen je kind kan je de zin herhalen door het woord correct uit te spreken, maar zonder op de fout te wijzen. Als een kind bijvoorbeeld zegt: “kijk, een am-blee-ance ”, kun je reageren met : “ja, een ambulance, laten we afremmen en plaats maken!”
• Tegen je tiener kan je zeggen: “We vergeten allemaal wel eens dingen. Zou het helpen om een herinnering in je agenda te zetten om je huiswerk te maken?”

Een hele kritische of strenge opvoeding, in combinatie met onrealistische verwachtingen, worden in verband gebracht met perfectionisme en angst bij kinderen³. Wanneer kinderen bang zijn om fouten te maken en voor kritiek van hun ouders, kunnen ze proberen om alles perfect te doen. Het kan helpen om even te wachten en goed na te denken voordat je reageert. Door met inlevingsvermogen en ondersteuning te reageren op foutjes – of zelfs slechte keuzes –, help je je kind er echt van te leren en te groeien.

Het is ook goed om je eigen fouten met je kind te delen en te vertellen wat je van deze fouten hebt geleerd. Zo laat je je kind zien dat jij ook niet perfect bent, wat de druk op je kind kan verminderen. Bovendien moedig je je kind zo aan om met je te praten als er iets misgaat, in plaats van te zwijgen uit angst dat je het niet goed zou vinden.

Onthoud dat jij een belangrijk voorbeeld bent voor je kind. Als je zelf ook een beetje perfectionistisch bent, en lief voor jezelf bent als je een fout maakt, dan geeft het een belangrijke boodschap af wanneer je fouten maakt.

Een andere manier om je kind te helpen minder perfectionistisch te zijn, is door je kind te prijzen voor de inzet in plaats van het resultaat. Als je je vooral richt op het resultaat, kunnen kinderen soms het gevoel krijgen dat ze niet goed genoeg zijn, ook al doen ze hun best. Door aandacht te hebben voor de inzet van je kind, groeit je kind en leert het dat je fouten mag maken.

Hierbij kan het helpen om iets specifieks te benoemen wat je kind goed heeft gedaan tijdens een activiteit en daarvoor een compliment te geven, ongeacht hoe jong of oud je kind is:

“Ik vind het geweldig hoe je een cirkel hebt getekend voor het gezicht van de leeuw/de eerste trede van het klimrek hebt bereikt/al drie hele seconden op je fiets hebt gereden/de eerste regel van het liedje op de piano hebt gespeeld/een uur hebt gestudeerd voor die toets.”

Het kan ook helpen de gevoelens of frustraties van je kind te benoemen en je kind aan te moedigen:

“Het kan lastig zijn als we dingen niet meteen kunnen. Je kunt het nog niet, maar je komt er wel.”

“Het is moeilijk, maar je kunt moeilijke dingen doen. Wil je even pauzeren of wil je doorgaan?”

“Fouten kunnen je een slecht gevoel geven. Het geeft niet dat je fouten maakt, ook van fouten leer jeZe zijn goed voor ons.”

Realistische) verwachtingen versus perfectionisme

Weinig of helemaal niets van kinderen verwachten is niet de oplossing voor perfectionisme. Het draait allemaal om het vinden van de juiste balans tussen niet te weinig en niet te veel verwachten. In combinatie met een warme en ondersteunende manier van opvoeden kan dit het zelfvertrouwen van je kind vergroten en je kind helpen doelen te bereiken zonder dat dit ten koste gaat van hun welzijn.

Door realistische verwachtingen van je kind te hebben, laat je zien dat je in hem of haar gelooft. Het moedigt je kind ook aan om nieuwe dingen te proberen en leert hem of haar dat hard werken belangrijk kan zijn. Dit zorgt ervoor dat kinderen en tieners later in het leven tevreden en gelukkig zijn.

Onthoud dat extreem hoge verwachtingen overal vandaan kunnen komen, of het nu thuis, op school, bij sportclubs, of ergens anders is. Hoe eerder je weet waar je kind mogelijk druk voelt, hoe eerder je hier iets aan kunt doen.

Bovendien kan een hechte en ondersteunende band met jouw kind hem of haar helpen om te groeien en zich goed te ontwikkelen. Vaak zijn hiervoor geen grote veranderingen nodig. Het kan zo simpel zijn als kleine foutjes door de vingers zien, samen met je jonge kind gekke tekeningen maken of je tiener vertellen over die keer dat je een examen op school niet haalde. Door je kind te laten zien dat niemand perfect is en je kind te accepteren zoals hij is in plaats van wie hij zou kunnen zijn, open je de deur naar een wereld vol mooie mogelijkheden.

Als je kind het moeilijk heeft...

Als je het gevoel hebt dat jouw kind worstelt met perfectionisme, angst of psychische problemen en wellicht wat extra ondersteuning nodig heeft, neem dan contact op met de huisarts, jeugdgezondheidszorg of wijkteam

Leer meer over positief opvoeden via onze online programma's

Elke ouder kan baat hebben bij wetenschappelijk onderbouwde strategieën om zijn of haar kind te ondersteunen. Voor gezinnen met kinderen van 12 jaar en jonger kan Triple P Online helpen. Voor ondersteuning bij tieners kun je Tiener Triple P Online proberen.

Referenties

1. Lunn, J., Greene, D., Callaghan, T., & Egan, S. J. (2023). Associations between perfectionism and symptoms of anxiety, obsessive-compulsive disorder and depression in young people: a meta-analysis. Cognitive Behaviour Therapy, 52(5), 460–487. https://doi.org/10.1080/16506073.2023.2211736
2. Melissa Mulraney, David Coghill, Caitlin Bishop, Yasemin Mehmed, Emma Sciberras, Michael Sawyer, Daryl Efron, Harriet Hiscock (2021). A systematic review of the persistence of childhood mental health problems into adulthood. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, Volume 129, 182-205. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.202¹.07.030
3. Carmo, C., Oliveira, D., Brás, M., & Faísca, L. (2021). The Influence of Parental Perfectionism and Parenting Styles on Child Perfectionism. Children (Basel, Switzerland), 8(9), 777. https://doi.org/10.3390/children8090777